हरभरा (चना) हे रबी हंगामातील एक महत्त्वाचे कडधान्य पीक असून कमी पाण्यात, कमी खर्चात चांगले उत्पादन देणारे पीक म्हणून ओळखले जाते. योग्य नियोजन आणि शास्त्रीय पद्धतीने लागवड केल्यास हरभऱ्यापासून चांगले उत्पन्न मिळू शकते. या लेखात आपण हरभरा पिक लागवडीचे संपूर्ण नियोजन टप्प्याटप्प्याने पाहणार आहोत.
हरभरा पिकासाठी योग्य हवामान व जमीन
हवामान
- थंड व कोरडे हवामान हरभऱ्यास योग्य
- तापमान : 20 ते 30 अंश सेल्सिअस
- जास्त पाऊस व पाणी साचणारी परिस्थिती टाळावी
जमीन
- मध्यम ते भारी, उत्तम निचऱ्याची जमीन
- काळी, लाल व कसदार जमीन योग्य
- जमिनीचा pH : 6.0 ते 7.5
पूर्वमशागत व शेततयारी
- खरीप पीक काढल्यानंतर खोल नांगरट करावी
- 2–3 कुळवाच्या पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी
- शेवटच्या कुळवणीपूर्वी 10–12 ट्रॉली शेणखत/कंपोस्ट मिसळावे
- पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी
योग्य जातींची निवड
आपल्या भागानुसार व कालावधीनुसार जात निवडणे महत्त्वाचे आहे.
सुधारित वाण
- विजय
- विशाल
- दिग्विजय
- JG-11
- JAKI-9218
रोगप्रतिकारक व जास्त उत्पादन देणाऱ्या जाती प्राधान्याने निवडाव्यात.
पेरणीची योग्य वेळ व पद्धत
पेरणीची वेळ
- ऑक्टोबर मध्य ते नोव्हेंबर मध्य (रबी हंगाम)
- उशिरा पेरणी केल्यास उत्पादन घटते
पेरणी पद्धत
- ओळीतील अंतर : 30 से.मी.
- दोन रोपांतील अंतर : 10 से.मी.
- पेरणी खोली : 5–7 से.मी.
- बी पेरणी यंत्र किंवा तिफण वापरावी
बीजप्रक्रिया – अतिशय महत्त्वाची
बीजप्रक्रिया केल्याने उगवण चांगली होते व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
- बुरशीनाशक :
- थायरम / कार्बेन्डाझिम @ 2–3 ग्रॅम प्रति किलो बी
- रायझोबियम + पीएसबी जैवखत वापरल्यास नत्र स्थिरीकरण चांगले होते
खत व्यवस्थापन
हरभरा हे कडधान्य पीक असल्याने नत्राची गरज कमी असते.
शिफारस (प्रति हेक्टर)
- नत्र (N) : 20 किलो
- स्फुरद (P) : 40–50 किलो
- पालाश (K) : गरजेनुसार
- सल्फर : 20 किलो (उत्पादन वाढीसाठी)
पाणी व्यवस्थापन
- हरभरा पीक कमी पाण्यात येते
- साधारणपणे 1 ते 2 पाण्याच्या पाळ्या पुरेशा
- महत्त्वाच्या अवस्था :
- फुलोरा
- शेंगा भरताना
जास्त पाणी देणे टाळावे
तण व रोग-कीड व्यवस्थापन
तण नियंत्रण
- पेरणीनंतर 20–25 दिवसांनी खुरपणी
- गरज असल्यास तणनाशक वापर
प्रमुख रोग व किडी
- मर रोग
- करपा
- घाटे अळी
वेळेवर निरीक्षण करून कृषी अधिकाऱ्यांच्या सल्ल्याने औषधांची फवारणी करावी
काढणी व उत्पादन
- पीक 110–120 दिवसांत काढणीस तयार
- पाने पिवळी पडून शेंगा सुकल्यावर काढणी करावी
- योग्य व्यवस्थापनात 8–12 क्विंटल/एकर उत्पादन मिळू शकते
निष्कर्ष
हरभरा पिक लागवड योग्य नियोजन, वेळेवर पेरणी, बीजप्रक्रिया आणि संतुलित खत-पाणी व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते. कमी खर्चात चांगले उत्पन्न देणारे हे पीक शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरू शकते.