अद्रक (Ginger) हे महाराष्ट्रातील अनेक भागात घेतले जाणारे नफा देणारे मसाला पीक आहे. योग्य नियोजन, जमिनीची तयारी, बियाणे निवड आणि रोग-कीड व्यवस्थापन केल्यास अद्रकातून चांगले उत्पादन व उत्पन्न मिळू शकते. खाली अद्रक लागवडीसाठी आवश्यक सर्व महत्त्वाच्या उपाययोजना दिल्या आहेत.
1. जमीन निवड व तयारी
जमिनीचा प्रकार:
अद्रकासाठी हलकी ते मध्यम काळी, चांगल्या निचऱ्याची जमीन योग्य असते. पाणी साचणारी जमीन टाळावी.
जमिनीची मशागत:
- 2 ते 3 वेळा नांगरट करावी
- शेवटच्या नांगरटवेळी शेणखत किंवा कंपोस्ट खत मिसळावे
- सरी-वरंबे किंवा गादी वाफे तयार करावेत
2. बियाणे (कंद) निवड व प्रक्रिया
बियाण्याची निवड:
- निरोगी, रोगमुक्त आणि 20–25 ग्रॅम वजनाचे कंद वापरावेत
- जुने किंवा सडलेले कंद वापरू नयेत
बीज प्रक्रिया (महत्त्वाची उपाययोजना):
- लागवडीपूर्वी कंद ट्रायकोडर्मा किंवा कार्बेन्डाझिम द्रावणात 20–30 मिनिटे बुडवावेत
यामुळे कंदकुज व बुरशीजन्य रोग टाळता येतात
3. लागवडीची योग्य वेळ व पद्धत
लागवडीची वेळ:
- मे ते जून (पावसाळ्यापूर्वी) लागवड सर्वोत्तम
- काही भागात एप्रिलमध्ये सिंचनाची सोय असल्यास लागवड करता येते
लागवडीची पद्धत:
- ओळीतील अंतर: 25–30 से.मी.
- दोन कंदांतील अंतर: 20–25 से.मी.
- कंद 4–5 से.मी. खोल लावावेत
4. पाणी व्यवस्थापन
- अद्रकाला नियमित पण मर्यादित पाणी आवश्यक असते
- पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी
- पावसाळ्यानंतर गरजेनुसार 8–10 दिवसांनी पाणी द्यावे
5. खत व्यवस्थापन (महत्त्वाची उपाययोजना)
सेंद्रिय खतांचा वापर:
- शेणखत / गांडूळ खत – लागवडीपूर्वी
- नीमखली – किड नियंत्रणासाठी
रासायनिक खत (शिफारशीनुसार):
- नत्र, स्फुरद, पालाश योग्य प्रमाणात हप्त्यांमध्ये द्यावे
खत जास्त दिल्यास रोग वाढू शकतात
6. कीड व रोग व्यवस्थापन
सामान्य रोग:
- कंदकुज
- पाने पिवळी पडणे
- बुरशीजन्य रोग
उपाययोजना:
- रोगमुक्त बियाणे वापरणे
- बीज प्रक्रिया करणे
- पाणी साचू न देणे
- गरज असल्यास कृषी अधिकाऱ्यांच्या सल्ल्याने फवारणी
7. तण नियंत्रण व आच्छादन (Mulching)
लागवडीनंतर पेंढा, पालापाचोळा किंवा प्लास्टिक मल्चिंग करावे
यामुळे:
- ओलावा टिकतो
- तण कमी येते
- उत्पादन वाढते
8. काढणी व साठवणूक
- अद्रक 7–8 महिन्यांत काढणीस तयार होतो
- पाने पिवळी पडू लागल्यावर काढणी करावी
- काढणीनंतर स्वच्छ करून सावलीत वाळवावा
निष्कर्ष
अद्रक लागवडीसाठी उपाययोजना जमीन निवड, बियाणे प्रक्रिया, पाणी-खत व्यवस्थापन आणि रोग नियंत्रण या उपाययोजना काटेकोरपणे करणे अत्यंत आवश्यक आहे. योग्य पद्धतीने लागवड केल्यास अद्रकातून निश्चितच चांगले उत्पन्न मिळू शकते